Fetih ve „Mahzun Ayasofya“

Fetihten hemen sonra, Fatih’in ricası üzerine Molla Akşemseddin’in askere hitaben yaptığı kısa konuşma, fethin amacı açısından ebediyen hatırlanması gereken mesajlar içeriyor:    ,,Ey gaziler! Bilin, âgâh olun ki, cümleniz hakkında ahirzaman Peygamber’i ol Server-î Kâinat Efendimiz Hazretleri, ,,Onlar ne güzel askerdir!” buyurmuştur. İnşaallah cümlemiz mağfuruz. Fakat gaza malını israf etmeyüb Konstantiniyye içinde hayır ve hasenata sarf ve Padişahınıza itaat ve muhabbet ediniz!..”         Şanlı talebesinin başında iki çatal abhak sorgucu takıp sözlerini tamamlıyor: ,,Bütün Ali Osman’ın âb-ı ruyu (şerefi, namusu, haysiyeti) oldun. Heman mücahid-i fi sebîl-illâh ol!”    Öyle oldu! Sadece Allah rızasını kazanmak için, başta kendi nefs-i emmaresi olmak üzere, tüm olumsuzluklarla hayatı boyunca ,,cihad” etti.

   Ezelî hasret, ancak o hasretin merkezinde dinebilirdi; bu yüzden Konstantiniyye’ye giren Fatih’in ilk durağı Ayasofya’dır.

   Ordu sokak aralarında son mukavemeti kırarken, Fatih, yerli halkın çiçek yağmuru, alkışları ve dervişlerle askerlerin bir ağızdan Tekbir’leri arasında Ayasofya’ya geldi. Kilise sıfatından soyunmaya hazırlanan Ayasofya’nın içi gibi avlusu da doluydu. O andan itibaren ,,Roma imparatoru” sıfatını da taşımaya hak kazanan Sultan Mehmed’in Ayasofya avlusuna girmesiyle, bekleşen kalabalığın toprağa kapanması bir oldu. Gelin gerisini bir hıristiyan tarihçiden dinyelim:

   ,,Sultan, Ayasofya’nın önüne gelince atından indi. Patrik’e, ,,Ayağa kalk! Ben, Sultan Mehmed, sana ve arkadaşlarına ve bütün halka söylüyorum ki, bugünden itibaren artık ne hayatınız ve ne de hürriyetiniz hususunda, benim gazabımdan korkmayın!” dedi. O mağrur Artakserks’i yenmiş olana, galip geldi. O güne kadar 74 imparator tarafından savunulan muhteşem şehri aldı.  Büyük İskender ile bütün dünyayı mağlup etmiş olan Roma’ya galip geldi.” (Belleten, No: 145, 147; Büyük Türkiye Tarihi, c. 2, sf. 448)

   Sonra Ayasofya’nın galerilerine girdi, kubbelere çıktı. Her adımda şükrediyor, dualar mırıldanarak yürüyordu. Mutluydu. Nihayet Peygamber müjdesi tahakkuk etmiş, mucize gerçekleşmişti. Padişah derin bir haz, adeta hüşü içinde Ayasofya’yı dolaşırken, bir yeniçeri, kilisenin en kuytu yerine çekilmiş hem sevinçten ağlıyor hem de hançerinin ucuyla yerden bir mozaik parçası koparmaya çalışıyordu. Niyyeti bir küçük parçayı fethin hatırası olarak saklamaktan ibaretti.

   Genç padişah, durumu gördü. Görür görmez yeniçerinin üzerine yürüdü. Kamçıyla vurarak bağırdı: ,,Bırak! Bu size verip bağışladığımız ganimetlerden değildir. Binalar bize aittir!” (Hammer, sf. 382)

   Tarih mirasını korumakta öylesine dikkatli, öylesine titizdi. Oysa bir zamanlar Bizans İmparatoru’nun davetiyle Selçuklular’a karşı kullanılmak üzere, İstanbul’a gelen Haçlı Ordusu kiliselere kadar her şeyi yağmalamış, hatta Ayasofya’nın kubbesindeki altın haçı sökerek eritmişlerdir.

   Grandük Notaras, bu farkı çok iyi değerlendirdiği içindir ki; ,,Bizans surlarının önünde Latin serpuşu görmektense Osmanlı sarığı görmeyi tercih!” etmişti. Ve yine bu farktır ki; Bizans ahalisine Feth-i Mübîn bir kurtuluş olarak görünmüş, fetih ordusunu alkışlamıştı. Aslında bu fark ,,istilâ” ile ,,fetih” arasındaki derin farktır. Birincisinin maksadı sömürmek, yakmak, yıkmak, eritmek; İkincisinin maksadı ise inşa ve ihya etmektir. Bu bakımdan Osmanlılar hiçbir zaman istilacı olmamış, yani yakıp yıkmamış, tam tersine, girdikleri beldeleri imar ve inşa etmişlerdir. Yerli halkı adaletleri, şefkatleri ve himmetleriyle korumuş, mutlu etmişler, bu sayededir ki, kendilerini sevdirmişlerdir. Osmanlı fetihleri gelip geçici bir heyecan dalgası değil, köklü, kalıcı bir emelin neticesiydi!

   Müslümanların en önemli mâbedlerinden olan, fethin sembolü ve İslam hâkimiyyetinin simgesi olan Ayasofya Camii, İstanbul’un fethinden sonra camiye tebdil edilmiş ve cami olarak da vakfedilmişti. Fatih Sultan Mehmed, galiba bir gün mürted ve kâfirlerin türeyeceği hissi ile bir ,,Vakıfnâme” hazırlamış ve camiyi tebdil edene lânet okumuştur. Vakıfnâmede şöyle denmekte:

   ,,Nefis kilise kıyamete kadar camii olarak vakfedilmiştir. Bunu Allah’a, ahirete, Onun heybetine inanan hiç bir mahluk, sultan olsun değiştiremez. Vakıf şartlarını kim değiştirirse, Allah’ın, meleklerin ve bütün insanların lâneti onların üzerine olsun!

   Ayasofya Camii kıyamete kadar cami olarak vakfedilmesine rağmen empervalizmin kuklası M. Kemal çetesi tarafından müzeye dönüştürülmüştür! 

Ayasofya, T.C’nin Bakanlar Kurulu kararı ve Cumhurbaşkanı olarak M. Kemal’in, başbakan olarak İsmet İnönü’nün, İktisad Bakanı olarak Celal Bayar’ın imzaları ile müze haline dönüştürülmüştür. Ayasofya’nın camii olmaktan çıkartılıp müze haline getirilmesinin kararı şöyle:

   ,,Maarif Vekilliğinden yazılan 14.11.1934 tarih ve 9404 sayılı tezkerede, eşsiz bir mimarlık sanat abidesi olan İstanbul’daki Ayasofya Camii’nin tarihî vaziyeti itibarıyla müzeye çevrilmesi bütün şark alemini sevindireceği ve insanlığa yeni bir ilim müessesesi kazandıracağı cihetle bunun müzeye çevrilmesi, çevresindeki evkâfa ait dükkanların yıktırılması ve diğerlerinin de evkâfça istimlak edilmesi suretiyle güzelleştirilmesi, tamiri ve daimî muhafazası masraflarına karşılık ta evkâfça bu sene ve gelecek seneler bütçelerinden muayyen bir para ayırılması hakkında bir karar ittihaz istenilmiş ve Evkâf Umum Müdürlüğünden yazılan 7.11.1934 tarih ve 153197/107 sayılı mütalaanamede, bu caminin Bizans’lılardan kalma bir eser olması hasebiyle hiç bir vaka olmadığı ve her ne kadar cami olduktan sonra Sultanlar ve halk tarafından bazı gelirler bağlanmışsa da bunlardan aşar olarak bağlanan Sultan gelirlerinin kaldırılmış olduğu ve halk tarafından bağlanan gelirler ise Kur’an okumak ve buna benzer belli ve nerede olursa olsun yapılabilir dinî emekler için olup müzeye çevrilmesi ve korunması için verilecek bir geliri bulunmadığı ve şimdiye kadar tâmiri, gelirine bakmaktan diğer vakıflarla bir arada yapılagelmekte olan bu bina cami olmaktan çıkınca artık buna da imkân kalmayacağı ve bütçelerini bu günkü vaziyeti herhangi bir yardıma da yol bırakmamakta olduğu ve çevresindeki yapılardan evkâfa ait olanları yıkmak ve kaldırmak elden gelirse de ötekine berikine ait olanların evkâfça satın alınmasına imkân bulunmadığı bildirilmiştir.

   Bu İcra Vekilleri Heyetince 24.11 .1934’te görüşülerek caminin çevresinde evkâfa ait binaların Evkâf Umum Müdürlüğü’ne yıktırılarak temizlettirilmesi ve diğer binaların istimlak, yıkma ve binanın tamir ve muhafazası masraflarını da Maarif Vekilliği’nce verilmek suretiyle Ayasofya Camii’nin müzeye çevrilmesi tasvip ve kabul olunmuştur. 24.11.1934 Reis-i Cumhur M. Kemal.”

   Bu karardan sonra Ayasofya camii olmaktan çıkırılıp müzeye çevrilmiştir. Aslında iş daha önceleri başlamış. Asıl olarak Rusya ve Yunanistan’ın isteğine göre haç dikilerek tekrar kilise olması isteğine İngiliz ve Fransız’lar ortodoks hâkimiyyetini istemedikleri için ve daha önemlisi Anadolu’da müslümanların çok büyük bir tepki göstereceğinden ve planlarını tam olarak uygulayamayacaklarından dolayı karşı çıkmışlardır.

   Fethin simgesi Ayasofya bundan 68 yıl önce ibadete kapatılmıştı. 1453’te İstanbul’un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed Han tarafından kilise olmaktan çıkarılmış ve camiye çevrilen Ayasofya, 1 Şubat 1935 tarihinde müze haline getirilmişti. Ayasofya, 918 yıl kilise, 482 yıl cami ve malesef ne acıdır ki, 68 yıldır da müze halindedir. Uzun süre ,,Mahsun Camii” olarak kamuoyu gündeminden düşmeyen Ayasofya’nın içinden değil de, üst kenar odalarından bir bölümü Özal zamanında göstermelik olarak ibadete açılırken, 1996’da Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınladığı genelgeyle bir defa daha ezan sesinden mahrum bırakıldı.

   Ayasofya’yı asıl görevi olan ibadetgâh olmaktan çıkarıp, müzeye çevirenlere Sultan Fatih Mehmed’in diliyle, „Allah’ın, meleklerin ve bütün insanların lâneti onların üzerine olsun!“

   A. Saadet