Devrimin şapkası  

Erzurum Kongresi sonrası... Vakit gece yarısını geçmiş... Mustafa Kemal Paşa, İbrahim Süreyya (Yiğit) ve Mazhar Müfit (Kansu) küçük bir odada çalışıyorlar.
Aniden İbrahim Süreyya Bey, Mustafa Kemal Paşa’ya şöyle bir soru yöneltiyor:
“Paşam, başarıya ulaştıktan sonra... neler yapmayı düşünüyorsunuz?”
Mustafa Kemal bu soru üzerine Mazhar Müfit’e dönerek: “Şimdi not et bakalım” diyor, “ama defterin bu yaprağını kimseye göstermeyeceksin. Sonuna kadar gizli kalacak. Bir ben, bir Süreyya, bir sen bileceksin. Şartım bu. Önce tarih koy: 7-8 Temmuz 1919. Sabaha karşı...”
Ve zafer sonrası Türkiye’si için düşüncelerini tek tek yazdırıyor: “Bir: Zaferden sonra hükümet biçimi Cumhuriyet olacaktır... İki: Padişah ve hanedan hakkında zamanı gelince gereken muamele yapılacaktır... Üç: Tesettür (örtünme) kalkacaktır... Dört: Fes kalkacak, uygar milletler gibi şapka giyilecektir... Beş: Latin harfleri kabul edilecektir.”
-
İnkılâpçılara göre, şapka inkılâbı, “Çağdaşlaşma-evrenselleşme yolunda atılması gereken önemli bir adım”dı. “Türkiye bu sayede Batı medeniyetine katılacak, kafaların içi hurafelerden kurtulup ilmi düşünceye açılacak”tı. Yani kişinin kıyafetiyle birlikte, ruhsal yapısının da değişeceği varsayılıyordu.
“Arkadaşlar”, diyordu, şapkalı olarak ilk kez gittiği Kastamonu’da, Atatürk: “Turan kıyafetini araştırıp canlandırmaya gerek yoktur. Medeni milletlerarası kıyafet, milletimiz için layık bir kıyafettir. Onu giyeceğiz. Ayakta iskarpin veya potin, üstünde pantolon, yelek, gömlek, kravat, ceket ve doğal olarak bunların tamamlayıcısı olmak üzere başta siperi şemsli serpuş; bunu açık söylemek isterim, bu başlığın ismine şapka denir.”
Ankara’ya döndüğünde kendisini karşılayan “üst düzey”lerin tamamı şapkalıydı. Hava ile birlikte moda anlayışı da değişmiş, hayat bir gün içinde başkalaşmıştı.
Zaten hazırda bekletilen “Şapka İktisasına (giyilmesine) Dair Kanun” Tasarısı hemen Büyük Millet Meclisi’ne sevk edildi. Ama Meclis’ten geçirmek kolay olmadı. Tasarı görüşülürken, taslağın Anayasaya aykırı olduğu ileri sürüldü. Bunu ileri süren Bursa Milletvekili Nurettin Paşa’ya, Atatürk’ün yakın çevresinden zamanın Adalet Bakanı Mahmut Esat (Bozkurt) çok sert çıktı: “Hürriyetin nasibi, irticaın elinde oyuncak olmak değildir... Ülkenin çıkarlarına olan şeyler hiçbir zaman Anayasaya aykırı olamaz, olmaması mukayyettir.” (belirlenmiştir)
Tabii herkes sustu. Şapka kanunlaştı. (25 Kasım 1925=82. yıldönümü) Artık şapka dışında başlık giyilmesi suçtu. Ama o sırada ülkede yeteri kadar da şapka yoktu. İnsanlar, çar naçar, şapkaya benzer ne bulurlarsa başlarına geçiriyorlardı. Hatta Rum kadınlarının giydiği şapkalar bile bir süre üst tabaka erkekler tarafından kullanılmış, bu yüzden trajikomik görüntüler oluşmuştu.
Şapka Kanunu’nun çıkmasıyla birlikte Erzurum, Rize, Sivas, Maraş, Giresun, Kırşehir, Kayseri, Tokat, Amasya, Samsun, Trabzon ve Gümüşhane’de sert direnişler yaşandı. Ama hepsi çok şiddetli, hatta vahim bir şekilde bastırıldı. Mesela Trabzon’un Of ilçesi, Hamidiye Zırhlısı tarafından bombalandı. “Bizim uşaklar”ın, “Atma Hamidiye atma, şapka da giyeceğuk, vergi de vereceğuk” diye aman dilemeleri meşhurdur.
Oysa şapkadan başka bir başlık giymekte direnmenin cezası, kanuna göre, üç aya kadar hafif hapisti. Buna rağmen şapka, hem baskının odağı yapıldı, hem de İstiklal Mahkemeleri’nin en önemli konusu haline getirildi. Ve “şapka bahanesiyle isyan” çıkarttıkları gerekçesiyle, başta İskilipli Atıf Hoca olmak üzere, Rize’de 8, Maraş’ta 7, Erzurum’da 4, Sivas’ta 3, İskilip’te 2, Menemen’de 28 olmak üzere, çeşitli yerlerde toplam 78 kişi idam edildi.
-
Şimdi biraz da Osmanlı başlıklarına bakalım...
Osmanlı Devleti’nde, çok çeşitli başlıklar kullanılırdı. Bunların en yaygını “kavuk” ve “külah”tı.
Öyle zamanlar oldu ki, sadece saraydaki yüksek rütbeli subayların giydiği başlık çeşidi 43’e çıktı. Hükümet ve devlet görevlilerine ayrılan başlık sayısı ise 27 idi. Hiç kimse kendine ait olmayan renk ve şekilde bir başlığı başına koyamazdı. Sadrazamdan kâtibe kadar herkesi başlıklarından tanımak mümkündü. (Bu mezar taşlarına kadar yansıdı)
Yeniçeri Ocağı’nın kaldırıldığı tarihe kadar (1826) böyle devam etti. O tarihi takip eden günlerde, Akdeniz’de seferde bulunan Kaptan-ı Derya (Deniz Kuvvetleri Komutanı) Koca Hüsrev Paşa, Sultan İkinci Mahmud’un, Yeniçeri Ocağı’ndan geriye hiçbir alâmet ve kıyafet (âdetimizdir, öteden beri kılık kıyafetle uğraşmayı pek severiz) bırakmak istemediğini öğrenince, Tunus’tan bir miktar fes alıp tayfalarına giydirdi. İstanbul’a döndüğünde, subaylarıyla birlikte Padişah’ın huzuruna başında fesle çıktı. Fes, inkılâpçı Padişah’ın hoşuna gitmişti.
Tunus’tan, hemen elli bin adet fes getirtildi. Daha sonra da, fes üretmek üzere, İstanbul/Eyüp Sultan’da bir “Feshane” kuruldu. 1828’de çıkartılan bir kıyafet nizamnamesiyle de fes resmi başlık oldu. Bazı itirazlar yükselmedi değil, ancak yeni başlığın sarık gibi sipersiz oluşu yüzünden secdeye gitmeyi engellemediği belirtilerek iş fetvaya bağlandı. Zamanla da moda haline geldi. O kadar ki, bir dönem kadınlar bile kullandı.
Daha önce Jön Türkler’in de Atatürk İnkılâpları’na benzer projeleri olduğunu, ayrıca Başkomutan Vekili Enver Paşa’nın, Birinci Dünya Savaşı sırasında, siperli başlık giyip orduya da giydirdiğini, buna halk arasında “Enveriye” dendiğini kaydederek yazımızı noktalayalım.

Yavuz BAHADIROĞLU  27 Kasım 2007 Vakit